पाठ ५ · जीवनी
लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा
शब्दभण्डार
१. दिइएका शब्द र तिनका अर्थबिच जोडा मिलाउनुहोस् :
युगपुरुष → कुनै निश्चित समयसीमाभित्र महान् व्यक्तित्व स्थापित गर्न सफल व्यक्ति
नक्षत्र → ज्योतिष शास्त्रअनुसार मानिसका असल खराब अवस्थाका स्थापक
जीवन → शरीरमा प्राण रहेसम्मको अवस्था
धडाधड → चाँडो चाँडो काम सिध्याउने गरी सरासर, धमाधम
म्याट्रिकुलेसन → हालको एसइई सरहको परीक्षा
प्रज्वलित → एकदम बलेको, दन्केको
परिवेष्टित → चारैतिरबाट घेरिएको
२. अनुच्छेदमा रेखाङ्कन गरिएका सङ्क्षिप्त शब्दका पूरा रूप लेखी पुनर्लेखन गर्नुहोस् :
राष्ट्रिय समाचार समितिका पत्रकार मोहन प्रधानमन्त्रीको अन्तर्वार्ता लिएर घर गए । उनकी श्रीमती रमा जनता माध्यमिक विद्यालयमा प्रधानाध्यापक थिइन् । विद्यालय व्यवस्थापन समितिको बैठक सकेर निस्कँदा उनलाई ढिलो भएछ । बाटामा त्रिभुवन विश्वविद्यालयका उपप्राध्यापक दावासँग र प्रमुख जिल्ला अधिकारी रमेशसँग रमाको भेट भएछ । उनीहरू एकछिन कुराकानी गरेर आआफ्ना घरतिर लागेछन् । रमा घर पुग्दा पत्रकार मोहन गोरखापत्रमा प्रकाशित समाचार पढेर बसेका रहेछन् ।
३. दिइएको अनुच्छेदबाट कुनै तीनओटा सिङ्गो शब्द पहिचान गरी तिनलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् :
प्राध्यापक → मेरो काका विश्वविद्यालयको प्राध्यापक हुनुहुन्छ ।
नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठान → नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठानको हलमा मैले गाइजात्रा हेरेको छु।
त्रिभुवन विश्वविद्यालय → मैले स्नातकोत्तर त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट पूरा गरेँ ।
४. दिइएका पद पदावलीलाई आशय खुल्ने गरी वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् :
पठनपाठन → हिजोआज पठनपाठनमा विद्यार्थीहरूको ध्यान नगएको देखिन्छ ।
देहावसान हुनु → वि.सं. २०५८ सालमा राजा विरेन्द्रको परिवारको देहावसान भयो ।
मन्त्रमुग्ध पार्नु → ओमकार टेलिभिजनको 'पञ्चामृत' कार्यक्रमले मन्त्रमुग्ध पार्छ ।
स्वर्णकाल → विद्यार्थी जीवनको समय नै मेरो लागि स्वर्णकाल हो ।
भुलभुलैया → सानै उमेरमा माया प्रेमको भुलभुलैयामा लागेर नारायण बिग्रियो ।
नवजात शिशु → नवजात शिशुको राम्रो हेर विचार पुर्याउनु पर्छ ।
बोध र अभिव्यक्ति
३. दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस् :
(क)'लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा' जीवनीमा देवकोटाको बाल्यकालको वर्णन कुन अनुच्छेदमा गरिएको छ ?
उत्तर: 'लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा' जीवनीमा देवकोटाको बाल्यकालको वर्णन दोस्रो अनुच्छेदमा गरिएको छ ।
(ख)जीवनीको अन्तिम अनुच्छेदको सार वाक्य कुन हो ?
उत्तर: जीवनीको अन्तिम अनुच्छेदको सार वाक्य 'उनको पार्थिव शरीर यस धर्तीमा नरहे पनि उनी आफ्ना अमूल्य कृतिमा अनवरत बाँचेका छन् र अमर बनेका छन्' हो ।
(ग)जीवनीमा देवकोटाको जीवनका कठिन क्षणको वर्णन कुन सन्दर्भपछि आएको छ ?
उत्तर: देवकोटाको जीवनका कठिन क्षणको वर्णन उनको संलग्नता र योगदानको सन्दर्भपछि आएको छ ।
(घ)देवकोटाका कृतिसम्बन्धी वर्णन जीवनीको कतिऔं अनुच्छेदमा छ ?
उत्तर: देवकोटाका कृतिसम्बन्धी वर्णन जीवनीको छैटौं अनुच्छेदमा छ ।
४. दिइएको अनुच्छेद मौन पठन गर्नुहोस् र सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :
(क)देवकोटाको निबन्ध सङ्ग्रहको नाम के हो ?
उत्तर: देवकोटाको निबन्ध सङ्ग्रहको नाम 'लक्ष्मी निबन्ध सङ्ग्रह' र 'दाडिमको रुखनेर' हो ।
(ख)देवकोटाका प्रसिद्ध महाकाव्य कुन कुन हुन् ?
उत्तर: देवकोटाका प्रसिद्ध महाकाव्य 'शाकुन्तल', 'सुलोचना', 'महाराणा प्रताप', 'प्रमिथस' आदि हुन् ।
(ग)देवकोटाले कुन कृतिमार्फत् लोकभाकालाई शिखरमा पुर्याए ?
उत्तर: देवकोटाले 'मुनामदन' मार्फत् लोकभाकालाई शिखरमा पुर्याए ।
(घ)देवकोटा किन सर्वोत्कृष्ट नेपाली साहित्यकारका रूपमा परिचित छन् ?
उत्तर: देवकोटाले आफ्नो जीवन अवधिमा प्रशस्त र गहकिला कविता, खण्डकाव्य, महाकाव्य, निबन्ध आदि रचना गरेकाले नेपाली साहित्यमा सर्वोत्कृष्ट कविका रूपमा प्रख्यात छन् ।
५. दिइएका घटना सन्दर्भ कुन कुन सालमा भएका हुन्, जीवनीका आधारमा लेख्नुहोस् :
(क)लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको जन्म
उत्तर: वि.सं. १९६६
(ख)मनदेवी चालिसेसँग विवाह
उत्तर: वि.सं. १९८९
(ग)म्याट्रिकुलेसन परीक्षा उत्तीर्ण
उत्तर: वि.सं. १९८२
(घ)आइएस्सी परीक्षा उत्तीर्ण
उत्तर: वि.सं. १९८५
(ङ)अङ्ग्रेजी पढ्न दरबार हाइस्कुलमा भर्ना
उत्तर: वि.सं. १९७७
(च)अफ्रो एसियाली लेखक सम्मेलनमा सहभागी
उत्तर: वि.सं. २०१५
(छ)डा. के. आई. सिंहको मन्त्रिमण्डलमा शिक्षामन्त्रीमा नियुक्त
उत्तर: वि.सं. २०१३
६. दिइएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :
(क) लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको व्यक्तिगत जीवनमा कस्ता कस्ता उतारचढाव आए, उनको जीवनीका आधारमा लेख्नुहोस् ।
उत्तर: लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको जीवन सङ्घर्ष र पीडाले भरिएको थियो । २५-२६ वर्षको उमेरमै उनले बुबा, आमा र छोरी गुमाउनुपर्यो, जसले उनलाई गहिरो मानसिक आघात पुर्यायो । उनले 'पागल' को सङ्ज्ञा समेत भोग्नुपर्यो । जीवनको उत्तरार्धमा क्यान्सर जस्तो असाध्य रोगले चाप्दा एकातिर असह्य पीडा थियो भने अर्कोतिर उपचारको आर्थिक अभावले निरन्तर प्रताडित रह्यो । लक्ष्मीपूजाका दिन जन्मे पनि धनकी देवीले उनलाई साथ दिइनन् । तैपनि यी उतारचढावले उनको सिर्जनशीलता र राष्ट्रप्रतिको समर्पणलाई कहिल्यै डगमगाउन सकेन ।
(ख) देवकोटामा रहेको देशप्रेम र क्रान्ति चेतनाको वर्णन गर्नुहोस् ।
उत्तर: लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको सम्पूर्ण जीवन र साहित्य देशप्रेमले ओतप्रोत छ । उनले नेपालको प्रकृति, धर्ती र भाषालाई आत्मीय माया गर्दै साहित्य सिर्जना गरे । बिरामी अवस्थामा भारतमा उपचार गराउँदा पनि विदेशमा मर्नुभन्दा स्वदेश फर्कने उनको अठोट देशभक्तिको ज्वलन्त उदाहरण हो । राणाहरूको निरङ्कुशताले उनको प्रतिभालाई कहिल्यै थुन्न सकेन । प्रजातन्त्रको आन्दोलन चर्कँदा उनको कलम विद्रोहको हतियार बन्यो । उनी प्रजातान्त्रिक आन्दोलनमा सक्रिय भए र 'युगवाणी' पत्रिकामार्फत् निरङ्कुशताको जग हल्लाउने साहसिक कदम चाले ।
(ग) देवकोटालाई आशुकविका रूपमा चिनाउनुहोस् ।
उत्तर: आशुकवि भन्नाले तत्काल उच्चस्तरीय कविता रचना गर्न सक्ने असाधारण प्रतिभा भन्ने बुझिन्छ र देवकोटा यसका मूर्त रूप थिए । उनी कुराकानीकै क्रममा कविताको भाकामा बोल्न सक्थे । उनले तीन महिनामा 'शाकुन्तल' महाकाव्य, १० दिनका ६० घण्टामा 'सुलोचना' र एकै रातमा 'कुञ्जिनी' खण्डकाव्य रचेर साहित्य जगतलाई चकित पारे । हिँड्दाहिँड्दै, बस्दाबस्दै धाराप्रवाह कविता लेख्ने उनको क्षमता अतुलनीय थियो । कुनै पनि दृश्य वा घटनालाई तत्काल कवितामय भाषामा ढाल्न सक्ने यिनै विशेषताले उनलाई सच्चा आशुकवि सिद्ध गर्छ ।
(घ) 'लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा' को जीवनीबाट कस्तो सन्देश पाइन्छ, लेख्नुहोस् ।
उत्तर: लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको जीवनी प्रतिकूलतामा पनि हार नमानी निरन्तर साधनामा लाग्ने प्रेरणाको दस्तावेज हो । पारिवारिक वियोग, आर्थिक अभाव र राजनैतिक दमनका बाबजुद उनले जुन स्तरका कृति रचना गरे, त्यसले विषम परिस्थितिमा पनि लक्ष्यबाट विचलित हुनुहुँदैन भन्ने पाठ सिकाउँछ । उनले नेपाली भाषा र साहित्यलाई विश्वसामु चिनाए । मानवताको भाव बोकेर समाज र राष्ट्रको कुनै न कुनै क्षेत्रमा विशेष योगदान पुर्याउन सक्नुपर्छ भन्ने सन्देश उनको जीवनीले दिएको छ ।
७. व्याख्या गर्नुहोस् :
(क) देवकोटाको महासागर जस्तो प्रतिभा राणाहरूको निरङ्कुशताको साँघुरो सुरुङभित्र कसरी बग्न सक्थ्यो र ?
उत्तर: प्रस्तुत वाक्यांश कक्षा १० को नेपाली पाठ्यपुस्तकमा सङ्कलित 'लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा' जीवनीबाट उद्धृत गरिएको हो । देवकोटाको कलम चल्दा नेपाल राणाहरूको निरङ्कुश शासनको चपेटामा थियो । खुलेर साहित्य सिर्जना गर्न नपाइने त्यो प्रतिकूल समयमा पनि उनको साहित्यिक व्यक्तित्व कहिल्यै मुर्झाएन, बरु झनै फक्रिरह्यो र फुलिरह्यो । उनको कलम साँघुरो सुरुङभित्र कहिल्यै सीमित रहेन ।
मुलुकमा प्रजातन्त्र प्राप्तिको आन्दोलन चर्कँदै गर्दा उनले पनि विद्रोहको बाटो समाते । वि.सं. २००४ मा उनी प्रजातान्त्रिक आन्दोलनमा संलग्न भए र बनारसबाट प्रकाशित 'युगवाणी' पत्रिकामार्फत् निरङ्कुशताविरुद्ध विद्रोहको वाणी फुके । काठमाडौंमा पुस्तकालय खोली राणाविरोधी चेतना फैलाउन खोज्दा 'लाइब्रेरी पर्व' जस्तो घटना पनि भयो । यति हुँदाहुँदै पनि उनले बिजुलीको वेगमा अनवरत साहित्य रचना गरी नेपाली साहित्यलाई सङ्ख्यात्मक र गुणात्मक दुवै रूपले समृद्ध तुल्याए । राणाहरूको धरपकड र त्रासका बाबजुद यो तहको सिर्जना गर्नुले देवकोटाको प्रतिभा कहिल्यै नरोकिएको स्पष्ट हुन्छ । जसरी महासागरको पानी साँघुरो सुरुङमा अटाउन सक्दैन, त्यसरी नै राणाको निरङ्कुशताभित्र देवकोटाको विराट् प्रतिभा सीमित हुन सकेन । उनको प्रतिभा विश्वभर फैलियो र नेपाली साहित्यले विश्वस्तरको प्रौढता हासिल गर्यो ।
यसरी निष्कर्षमा, राणाकालीन दमन र प्रतिबन्धका बाबजुद देवकोटाको सिर्जनशीलता निरन्तर बगिरह्यो । उनको प्रतिभा कुनै राजनैतिक साँघुरो घेराभित्र सीमित हुन सकेन । बरु त्यही दमनले उनलाई झनै विद्रोही र सशक्त बनायो । देवकोटाको महासागर जस्तो प्रतिभा राणाको साँघुरो सुरुङभित्र कसरी बग्न सक्थ्यो र भन्ने भाव यस जीवनीमा व्यक्त भएको पाइन्छ ।
मुलुकमा प्रजातन्त्र प्राप्तिको आन्दोलन चर्कँदै गर्दा उनले पनि विद्रोहको बाटो समाते । वि.सं. २००४ मा उनी प्रजातान्त्रिक आन्दोलनमा संलग्न भए र बनारसबाट प्रकाशित 'युगवाणी' पत्रिकामार्फत् निरङ्कुशताविरुद्ध विद्रोहको वाणी फुके । काठमाडौंमा पुस्तकालय खोली राणाविरोधी चेतना फैलाउन खोज्दा 'लाइब्रेरी पर्व' जस्तो घटना पनि भयो । यति हुँदाहुँदै पनि उनले बिजुलीको वेगमा अनवरत साहित्य रचना गरी नेपाली साहित्यलाई सङ्ख्यात्मक र गुणात्मक दुवै रूपले समृद्ध तुल्याए । राणाहरूको धरपकड र त्रासका बाबजुद यो तहको सिर्जना गर्नुले देवकोटाको प्रतिभा कहिल्यै नरोकिएको स्पष्ट हुन्छ । जसरी महासागरको पानी साँघुरो सुरुङमा अटाउन सक्दैन, त्यसरी नै राणाको निरङ्कुशताभित्र देवकोटाको विराट् प्रतिभा सीमित हुन सकेन । उनको प्रतिभा विश्वभर फैलियो र नेपाली साहित्यले विश्वस्तरको प्रौढता हासिल गर्यो ।
यसरी निष्कर्षमा, राणाकालीन दमन र प्रतिबन्धका बाबजुद देवकोटाको सिर्जनशीलता निरन्तर बगिरह्यो । उनको प्रतिभा कुनै राजनैतिक साँघुरो घेराभित्र सीमित हुन सकेन । बरु त्यही दमनले उनलाई झनै विद्रोही र सशक्त बनायो । देवकोटाको महासागर जस्तो प्रतिभा राणाको साँघुरो सुरुङभित्र कसरी बग्न सक्थ्यो र भन्ने भाव यस जीवनीमा व्यक्त भएको पाइन्छ ।
(ख) हिउँको माझमा जन्मेको हाम्रो साहित्य कहिल्यै पनि एउटै पर्वत शृङ्खलाको भुलभुलैयामा बिलाउने छैन ।
उत्तर: प्रस्तुत वाक्यांश कक्षा १० को नेपाली पाठ्यपुस्तकमा सङ्कलित 'लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा' जीवनीबाट उद्धृत गरिएको हो । वि.सं. २०१५ मा तत्कालीन सोभियत सङ्घमा भएको 'अफ्रो एसियाली लेखक सम्मेलन' मा भाग लिँदा देवकोटाले यो महत्त्वाकाङ्क्षी विचार प्रस्तुत गरेका थिए ।
देवकोटाको प्रतिभा विश्वभर फैलिसकेको थियो र नेपाली साहित्यले विश्व साहित्यकै हाराहारीको प्रौढता हासिल गरिसकेको थियो । उनले नेपाली भाषा र साहित्यलाई विश्वसामु प्रभावकारी ढङ्गले चिनाइसकेका थिए । सो सम्मेलनमा उनले नेपाली साहित्य विश्व साहित्यसँगै हातेमालो गरेर अगि बढ्ने विचार सारगर्भित पाराले व्यक्त गरे । नेपाली साहित्य हिमाल र पर्वतशृङ्खलाको भुलभुलैयामा सीमित नरहने र विश्व साहित्यकै स्तरमा विकास हुने उनले विश्वास व्यक्त गरे । हाम्रो साहित्य पनि एउटै प्रवाहमा मिलेर एसिया र अफ्रिकालाई परिवेष्टित गर्ने असीम महासागरमा समाहित हुने उनको आँकलन थियो । यस महासागरद्वारा सिञ्चित साहित्य पहिलेभन्दा सुन्दर र सम्पन्न बनेर पुन: हाम्रै पहाडमा बर्सने कुराले उनको नेपाली साहित्यप्रतिको गहिरो प्रेम झल्किन्छ ।
यसरी निष्कर्षमा, देवकोटाको यो भनाइ नेपाली साहित्यको भविष्यप्रतिको अटल विश्वासको परिचायक हो । नेपाली साहित्य कुनै साँघुरो भुगोलमा सीमित नरही विश्व साहित्यको विशाल महासागरमा मिसिने उनको दूरदर्शी सोच थियो । हाम्रो साहित्य कहिल्यै पनि एउटै पर्वतको भुलभुलैयामा बिलाउने छैन भन्ने भाव यस जीवनीमा अभिव्यक्त भएको देखिन्छ ।
देवकोटाको प्रतिभा विश्वभर फैलिसकेको थियो र नेपाली साहित्यले विश्व साहित्यकै हाराहारीको प्रौढता हासिल गरिसकेको थियो । उनले नेपाली भाषा र साहित्यलाई विश्वसामु प्रभावकारी ढङ्गले चिनाइसकेका थिए । सो सम्मेलनमा उनले नेपाली साहित्य विश्व साहित्यसँगै हातेमालो गरेर अगि बढ्ने विचार सारगर्भित पाराले व्यक्त गरे । नेपाली साहित्य हिमाल र पर्वतशृङ्खलाको भुलभुलैयामा सीमित नरहने र विश्व साहित्यकै स्तरमा विकास हुने उनले विश्वास व्यक्त गरे । हाम्रो साहित्य पनि एउटै प्रवाहमा मिलेर एसिया र अफ्रिकालाई परिवेष्टित गर्ने असीम महासागरमा समाहित हुने उनको आँकलन थियो । यस महासागरद्वारा सिञ्चित साहित्य पहिलेभन्दा सुन्दर र सम्पन्न बनेर पुन: हाम्रै पहाडमा बर्सने कुराले उनको नेपाली साहित्यप्रतिको गहिरो प्रेम झल्किन्छ ।
यसरी निष्कर्षमा, देवकोटाको यो भनाइ नेपाली साहित्यको भविष्यप्रतिको अटल विश्वासको परिचायक हो । नेपाली साहित्य कुनै साँघुरो भुगोलमा सीमित नरही विश्व साहित्यको विशाल महासागरमा मिसिने उनको दूरदर्शी सोच थियो । हाम्रो साहित्य कहिल्यै पनि एउटै पर्वतको भुलभुलैयामा बिलाउने छैन भन्ने भाव यस जीवनीमा अभिव्यक्त भएको देखिन्छ ।
८. लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको साहित्यिक योगदानको समीक्षा गर्नुहोस् ।
उत्तर: विराट् प्रतिभाशाली महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा (वि.सं. १९६६-२०१६) नेपाली साहित्यका अतुलनीय योगदान दिने चिरस्मरणीय स्रष्टा हुन् । नेपालको प्रकृति, धर्ती, संस्कृति र भाषा साहित्यलाई मुटुदेखि माया गर्दै सिर्जना गर्ने देवकोटा नेपाली साहित्यका युगपुरुष हुन् । त्रिचन्द्र कलेजबाट बी.ए. सम्मको शिक्षा हासिल गरेका उनले दरबार हाइस्कुल पढ्दादेखि नै कविता लेख्न सुरु गरेका थिए । उनले अङ्ग्रेजीमा कविता लेखेर शिक्षक र सहपाठीलाई समेत चकित पारेका थिए ।
देवकोटाले बिजुलीको वेगमा अनवरत साहित्य रचना गरे । उनले सङ्ख्यात्मक र गुणात्मक रूपले सर्वाधिक कृति रचना गरी नेपाली साहित्यलाई समृद्ध तुल्याए । 'शाकुन्तल', 'सुलोचना', 'महाराणा प्रताप' जस्ता प्रसिद्ध महाकाव्य, 'मुनामदन', 'कुञ्जिनी', 'लुनी' जस्ता दर्जनौं खण्डकाव्य र 'यात्री', 'पागल' जस्ता सयौं कविता उनले लेखे । 'लक्ष्मी निबन्ध सङ्ग्रह' र 'दाडिमको रुखनेर' मा सङ्कलित उनका निबन्ध अत्यन्त गहकिला छन् । 'सावित्री सत्यवान' नाटक र 'चम्पा' उपन्यास पनि उनले लेखे । 'मुनामदन' मार्फत् ओझेल परेको झ्याउरे छन्दलाई उनले शिखरमा पुर्याए ।
देवकोटाको सिर्जनाको गति र क्षमता अद्वितीय थियो । उनी कुरा गर्दागर्दै कविता लेख्न सक्थे र कवितै कवितामा कुराकानी गर्न सक्थे । तीन महिनामा 'शाकुन्तल' महाकाव्य, १० दिनका ६० घण्टामा 'सुलोचना' र एकै रातमा 'कुञ्जिनी' खण्डकाव्य लेखेर उनी आशुकवि सिद्ध भए । हिँड्दाहिँड्दै, बस्दाबस्दै धाराप्रवाह कविता लेख्ने उनको क्षमता अतुलनीय थियो । साहित्य सिर्जनाका साथै उनी त्रिचन्द्र कलेजका प्राध्यापक र २०१३ सालमा शिक्षामन्त्री पनि भए । राणाकालीन दमन र प्रतिबन्धका बाबजुद उनको कलम कहिल्यै रोकिएन । प्रजातन्त्रको आन्दोलनमा संलग्न भई 'युगवाणी' पत्रिकामार्फत् निरङ्कुशताविरुद्ध विद्रोहको वाणी पनि फुके । क्यान्सरका कारण मृत्युशैयामा छटपटाउँदा पनि उनले सिर्जना गर्न छोडेनन् ।
नेपाली कविताको अहिलेसम्मको यात्रामा प्रतिभा, रचना परिमाण र गुणस्तरका दृष्टिले देवकोटा सर्वोच्च कवि मानिएका छन् । उनले विश्व समुदायमा नेपाली जाति र भाषाको शिर उच्च पारे । लगातार चार दशकसम्म विभिन्न विधाका दर्जनौं कृति रचना गरी उनले नेपाली साहित्यलाई विश्व साहित्यकै हाराहारीको प्रौढताको शिखरमा पुर्याए । वि.सं. २०१५ मा सोभियत सङ्घमा भएको 'अफ्रो एसियाली लेखक सम्मेलन' मा भाग लिई उनले नेपाली साहित्यलाई विश्वसामु चिनाए । उनको पार्थिव शरीर यस धर्तीमा नरहे पनि उनी आफ्ना अमूल्य कृतिमा अनवरत बाँचेका छन् र अमर बनेका छन् ।
देवकोटाले बिजुलीको वेगमा अनवरत साहित्य रचना गरे । उनले सङ्ख्यात्मक र गुणात्मक रूपले सर्वाधिक कृति रचना गरी नेपाली साहित्यलाई समृद्ध तुल्याए । 'शाकुन्तल', 'सुलोचना', 'महाराणा प्रताप' जस्ता प्रसिद्ध महाकाव्य, 'मुनामदन', 'कुञ्जिनी', 'लुनी' जस्ता दर्जनौं खण्डकाव्य र 'यात्री', 'पागल' जस्ता सयौं कविता उनले लेखे । 'लक्ष्मी निबन्ध सङ्ग्रह' र 'दाडिमको रुखनेर' मा सङ्कलित उनका निबन्ध अत्यन्त गहकिला छन् । 'सावित्री सत्यवान' नाटक र 'चम्पा' उपन्यास पनि उनले लेखे । 'मुनामदन' मार्फत् ओझेल परेको झ्याउरे छन्दलाई उनले शिखरमा पुर्याए ।
देवकोटाको सिर्जनाको गति र क्षमता अद्वितीय थियो । उनी कुरा गर्दागर्दै कविता लेख्न सक्थे र कवितै कवितामा कुराकानी गर्न सक्थे । तीन महिनामा 'शाकुन्तल' महाकाव्य, १० दिनका ६० घण्टामा 'सुलोचना' र एकै रातमा 'कुञ्जिनी' खण्डकाव्य लेखेर उनी आशुकवि सिद्ध भए । हिँड्दाहिँड्दै, बस्दाबस्दै धाराप्रवाह कविता लेख्ने उनको क्षमता अतुलनीय थियो । साहित्य सिर्जनाका साथै उनी त्रिचन्द्र कलेजका प्राध्यापक र २०१३ सालमा शिक्षामन्त्री पनि भए । राणाकालीन दमन र प्रतिबन्धका बाबजुद उनको कलम कहिल्यै रोकिएन । प्रजातन्त्रको आन्दोलनमा संलग्न भई 'युगवाणी' पत्रिकामार्फत् निरङ्कुशताविरुद्ध विद्रोहको वाणी पनि फुके । क्यान्सरका कारण मृत्युशैयामा छटपटाउँदा पनि उनले सिर्जना गर्न छोडेनन् ।
नेपाली कविताको अहिलेसम्मको यात्रामा प्रतिभा, रचना परिमाण र गुणस्तरका दृष्टिले देवकोटा सर्वोच्च कवि मानिएका छन् । उनले विश्व समुदायमा नेपाली जाति र भाषाको शिर उच्च पारे । लगातार चार दशकसम्म विभिन्न विधाका दर्जनौं कृति रचना गरी उनले नेपाली साहित्यलाई विश्व साहित्यकै हाराहारीको प्रौढताको शिखरमा पुर्याए । वि.सं. २०१५ मा सोभियत सङ्घमा भएको 'अफ्रो एसियाली लेखक सम्मेलन' मा भाग लिई उनले नेपाली साहित्यलाई विश्वसामु चिनाए । उनको पार्थिव शरीर यस धर्तीमा नरहे पनि उनी आफ्ना अमूल्य कृतिमा अनवरत बाँचेका छन् र अमर बनेका छन् ।
९. दिइएको अनुच्छेदबाट मुख्य मुख्य चारओटा बुँदा टिपी सारांश लेख्नुहोस् ।
बुँदा टिपोट:
- भाषाको काम समाज तथा व्यक्तिको आवश्यकता पूर्ति गर्नु रहेको
- नेपाली भाषामा अभिव्यक्ति क्षमता र नयाँ शब्दलाई आत्मसात् गर्ने क्षमता रहेको
- नेपाली भाषाका वक्तामा अरू भाषाका शब्द प्रयोग नगर्ने प्रतिबद्धता हुनुपर्ने
- भाषा नेपालको मौलिक पहिचानसँग गाँसिएको हुनाले भाषिक आत्मनिर्भरतातिर सोच र प्रयास हुनुपर्ने
सारांश लेखन:
नेपाली भाषाको संरक्षण
भाषाको काम समाज तथा व्यक्तिको आवश्यकता पूर्ति गर्नु हो । नेपाली भाषामा अभिव्यक्ति क्षमता र नयाँ शब्दलाई आत्मसात् गर्ने क्षमता रहेको छ । नेपाली भाषाका वक्तामा अरू भाषाका शब्द प्रयोग नगर्ने प्रतिबद्धता हुनुपर्छ । भाषा नेपालको मौलिक पहिचानसँग गाँसिएको हुनाले भाषिक आत्मनिर्भरतातिर हाम्रो सोच र प्रयास हुनुपर्छ ।
अनुच्छेदमा दिइएको शब्द सङ्ख्या: ११७
सारांशमा हुनुपर्ने शब्द सङ्ख्या: ४०
सारांशमा भएको शब्द सङ्ख्या: 45
नेपाली भाषाको संरक्षण
भाषाको काम समाज तथा व्यक्तिको आवश्यकता पूर्ति गर्नु हो । नेपाली भाषामा अभिव्यक्ति क्षमता र नयाँ शब्दलाई आत्मसात् गर्ने क्षमता रहेको छ । नेपाली भाषाका वक्तामा अरू भाषाका शब्द प्रयोग नगर्ने प्रतिबद्धता हुनुपर्छ । भाषा नेपालको मौलिक पहिचानसँग गाँसिएको हुनाले भाषिक आत्मनिर्भरतातिर हाम्रो सोच र प्रयास हुनुपर्छ ।
अनुच्छेदमा दिइएको शब्द सङ्ख्या: ११७
सारांशमा हुनुपर्ने शब्द सङ्ख्या: ४०
सारांशमा भएको शब्द सङ्ख्या: 45
११. लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको जीवनी पढेपछि तपाईंलाई भविष्यमा कस्तो व्यक्ति बनूँ जस्तो लाग्यो, लेख्नुहोस् ।
उत्तर: लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको जीवनी पढेपछि मलाई भविष्यमा असल र समाजसेवी व्यक्ति बनूँ जस्तो लागेको छ । मसँग देवकोटा जस्तो अद्वितीय प्रतिभा नभए पनि आफ्नो क्षमता र हैसियतले भ्याएसम्म समाजको कुनै क्षेत्रमा योगदान पुर्याउने इच्छा जागेको छ । साहित्य वा कलाको क्षेत्रमा काम गर्न नसके पनि एउटा समाजसेवी भएर अरूको सेवा गर्न मन लागेको छ । हामीले व्यक्तिगत खुसी मात्र हेरेर नहुने रहेछ । एउटा सामाजिक र चेतनशील प्राणी भएको नाताले अरूको लागि पनि काम गर्नुपर्ने रहेछ । म पहिला राम्रोसँग अध्ययन पूरा गर्नेछु अनि सफल र असल मान्छे बनेर समाजको हितमा लाग्नेछु ।
१२. 'देवकोटा छाँगो छङ्छङाए झैं कविता लेख्ने कवि हुन्' भन्ने भनाइप्रति सहमति प्रकट गर्दै पाठक प्रतिक्रिया लेख्नुहोस् ।
उत्तर: 'देवकोटा छाँगो छङ्छङाए झैं कविता लेख्ने कवि हुन्' भन्ने भनाइप्रति मेरो पूर्ण सहमति रहेको छ । महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा नेपाली भाषा साहित्यलाई मुटुदेखि माया गर्दै सिर्जना गर्ने युगपुरुष हुन् । उनी छाँगो झरेझैं विजुलीको वेगमा कविता लेख्थे । लगातार चार दशकसम्म विभिन्न विधाका दर्जनौं कृति रचना गरी उनले नेपाली साहित्यलाई समृद्ध तुल्याए । उनी कुरा गर्दागर्दै कविता लेख्न सक्थे र कवितै कवितामा कुराकानी गर्न सक्थे । तीन महिनामा 'शाकुन्तल' महाकाव्य, १० दिनका ६० घण्टामा 'सुलोचना' र एकै रातमा 'कुञ्जिनी' खण्डकाव्य लेखेर उनले आफ्नो आशुकवित्वको परिचय दिए । हिँड्दाहिँड्दै, बस्दाबस्दै धाराप्रवाह कविता लेख्ने उनको क्षमता अद्वितीय थियो । उनले छोटो समयमा मात्र होइन, स्तरीय र गहन कृति पनि लेखे । त्यसैले छाँगो छङ्छङाए झैं उनका कलमबाट सिर्जना फुरिरहन्थे भन्ने कुरामा कुनै दुई मत छैन ।
१३. दिइएको अनुच्छेद पढ्नुहोस् र सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :
(क) प्रश्नहरू
(अ)चट्याङ भनेको के हो ?
उत्तर: समुद्र सतहभन्दा १५ हजारदेखि २५ हजार फिटमाथि आकाशमा उत्पन्न विद्युतको प्रवाह चट्याङ हो ।
(आ)चट्याङ कसरी पर्छ ?
उत्तर: जब बादलमा भएका कण आवेशित भएर धन र ऋण आवेशमा परिवर्तित हुन्छन् तब विद्युत उत्पन्न हुन्छ । यो करेन्टले कहिलेकाहीँ पृथ्वीको सतहमा उच्च भोल्टेजले ठक्कर खान्छ र चट्याङ पर्छ ।
(इ)चट्याङ परेका वेला गर्न नहुने काम के के हुन् ?
उत्तर: चट्याङ परेका वेला अग्लो वस्तु, रुख, गाडी, खुला ठाउँ, झन्डा, पाइप वा बाँसनजिक र विद्युतीय वस्तुनजिक जानुहुँदैन ।
(ई)चट्याङबाट हुने दुर्घटनाबाट कसरी बच्न सकिन्छ ?
उत्तर: चट्याङबाट हुने दुर्घटनाबाट बच्न पक्की भवनमा आश्रय लिनुपर्छ ।