पाठ ८ · कविता
नेपाली हाम्रो श्रम र सिप
शब्दभण्डार
१. दिइएका शब्दको अर्थ लेख्नुहोस् :
कला → कुनै काम राम्रोसँग गर्ने सिप
श्रम → कुनै कामका निम्तिको मानवीय चेष्टा
सितो → पाकेको चामलको दानो
आलस्य → काम गर्ने जाँगर नभएको अवस्था
रहस्य → भित्री आशय
सम्पदा → प्राकृतिक देन
चोखो → शुद्ध, पवित्र
स्वर्ग → सुन्दर ठाउँ
२. 'नेपाली हाम्रो श्रम र सिप' कविताबाट पाँच जोडी लय मिल्दा शब्द पहिचान गरी लेख्नुहोस् ।
बाँच्ने छ : साँच्ने छ, नखाए : नलाए, गाएको : पाएको, सखार : हजार, बगाऊँ : लगाऊँ
३. दिइएको अनुच्छेदबाट समान संरचनायुक्त शब्द पहिचान गरी अर्थ पहिल्याउनुहोस् :
हाम्रो विद्यालयका १० कक्षाका सारा विद्यार्थी बस चढेर बारा घुम्न हिँड्यौं । वर्षायाम थियो । वेगसँग मेघ गर्यो । रातो माटो र चिप्लो बाटो थियो । बाटामा बस गुड्डु गुड्दै थियो । पानी दरर दर्कदै थियो । बरर असिना बर्सदै थियो । हाम्रो बस टक्क अडियो । बसबाट सट्ट झरियो । हामीले कुन ठाउँ हो भन्ने भेउ नपाए पनि एउटा होटलको छेउमा बस रोकिएको रहेछ । हामी गएपछि होटल खचाखच भयो । केहीलाई होटलका बुढामान्छेले मुढा दिए । हामी मुढामा बस्यौं।
शब्द: गुड्डु, दरर, बरर, टक्क, सट्ट, खचाखच
अर्थ: सबै अनुकरणात्मक शब्द हुन् ।
अर्थ: सबै अनुकरणात्मक शब्द हुन् ।
४. दिइएका शब्दलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् :
स्वदेश → विदेशको मोह त्यागेर स्वदेशमै केही गर्ने अठोट लिनुपर्छ ।
पसिना → किसानले खेतबारीमा पसिना बगाएर अन्न उब्जाउँछन् ।
सिप → हातमा सिप भएको मानिसले कहिल्यै भोकै बस्नु पर्दैन ।
पुर्खा → हाम्रा पुर्खाले आर्जेको यो भूमि हामीले जोगाइराख्नुपर्छ ।
भाषा → मातृभाषाको उन्नतिले नै राष्ट्रिय पहिचान बलियो हुन्छ ।
सितो → मिहिनेतले कमाएको अन्नको एक एक सितो पनि खेर फाल्नु हुँदैन ।
विज्ञान → विज्ञानको सही प्रयोगले मानव जीवन सहज बन्दै गएको छ ।
५. तपाईंको समाजमा प्रचलित चाडपर्वसँग सम्बन्धित छओटा शब्द टिपोट गरी वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् ।
टीका → हामी आफूभन्दा ठुलाको हातबाट दशैंमा टीका लगाउँछौँ ।
व्रत → कहिलेकाहीँ व्रत बस्नु स्वास्थ्यको हिसाबले राम्रो मानिन्छ ।
होली → होली रङहरूको चाड हुनाले मलाई मन पर्छ ।
जमरा → दशैंमा टीका लगाएपछि कान र शिरमा जमरा लगाउने चलन छ ।
कथा → 'नेपालका चर्चित हास्यकलाकारहरू' भन्ने किताबमा नेपाली हास्यव्यङ्ग्य कलाकारको जीवनकथा समेटिएको छ ।
बोध र अभिव्यक्ति
३. दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस् :
(क)'नेपाली हाम्रो श्रम र सिप' कविताको अन्तिम श्लोक वाचन गर्नुहोस् र उक्त श्लोकका हरेक पङ्क्तिमा कति कति ओटा शब्द छन्, भन्नुहोस् ।
उत्तर: छ/छ ओटा
(ख)उक्त श्लोकका हरफहरूको अन्त्यमा समान ध्वनि भएका दुई जोडी शब्द भन्नुहोस् ।
उत्तर: बाँच्ने छ : साँच्ने छ, बनाऊँ : लगाऊँ
(ग)आशिष् दिने प्रसङ्ग कविताको कुन श्लोकको कुन पङ्क्तिमा आएको छ ?
उत्तर: अन्तिम श्लोकको तेस्रो पङ्क्तिमा
(घ)'नेपाली हाम्रो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाऊँ' भन्ने पङ्क्ति कवितामा कतिपटक पुनरावृत्ति भएको छ ?
उत्तर: तीनपटक
४. दिइएको कवितांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् ।
(क)पहाडले पसिना खोजेको आशय खुलाउनुहोस् ।
उत्तर: पहाडले पसिना खोज्नुको आशय आफूलाई अत्यन्त रमणीय स्थान बनाउन हो ।
(ख)तराईलाई सिँचाइ किन चाहिएको हो ?
उत्तर: तराईलाई सिँचाइ धेरै धान फलाउनलाई चाहिएको हो ।
(ग)होस्टेमा हैंसे गर्दा देशलाई कस्तो फाइदा पुग्छ ?
उत्तर: होस्टेमा हैंसे गर्दा देशका सबै समस्याहरू समाधान गर्न सजिलो हुन्छ ।
(घ)'श्रम र सिपलाई स्वदेशमै लगाउनुपर्छ' भन्ने भनाइलाई पुष्टि गर्नुहोस् ।
उत्तर: देशको विकास गर्नु छ भने हामीसित भएको क्षमताको प्रयोग स्वदेशमै गर्नुपर्छ ।
५. दिइएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :
(क) नेपाली धर्ती विश्वमै महान् छ भन्ने भनाइलाई कविताका आधारमा वर्णन गर्नुहोस् ।
'नेपाली हाम्रो श्रम र सिप' कवितामा नेपाली धर्तीको महत्त्वलाई सुन्दर ढङ्गले प्रस्तुत गरिएको छ । भौगोलिक रूपमा हिमाल, पहाड र तराईमा विभाजित यो धर्तीले विभिन्न सम्भावनाहरू बोकेको छ । हिमाली भाग हिउँको सौन्दर्य र जडीबुटी उत्पादनका लागि महत्त्वपूर्ण छ भने पहाडी भूभाग तरकारी, फलफूल र पशुपालनका लागि उर्वर छ । तराई क्षेत्र खाद्यान्नको भण्डारको रूपमा रहेको छ । यो भूमि हाम्रा पुर्खाको पौरख र पसिनाले निर्माण भएको हो । प्राचीनकालमा ऋषिहरूको तपोभूमिका रूपमा रहेको यो धर्ती पूर्वीय सभ्यताको उद्गमस्थल पनि हो । त्यसैले सबैले होस्टेमा हैंसे गर्दै श्रम र सिप यही भूमिमा लगाउन सके यो देश अझ सुन्दर र समृद्ध बन्ने कुरा कवितामा व्यक्त भएको छ ।
(ख) कवितामा धार्मिक विविधतालाई कविले कसरी चिनाएका छन् ?
'नेपाली हाम्रो श्रम र सिप' कवितामा कवि मुकुन्दशरण उपाध्यायले नेपालको धार्मिक विविधतालाई प्रभावकारी रूपमा चित्रण गरेका छन् । कवितामा वेद, मुन्धुम र धम्मपद जस्ता प्रमुख धार्मिक ग्रन्थहरूको उल्लेख गरिएको छ । वेद हिन्दू धर्मको प्राचीनतम ग्रन्थ हो भने मुन्धुम किरात समुदायको मौलिक धार्मिक कृति हो । त्यस्तै धम्मपद बौद्ध दर्शनसँग सम्बन्धित महत्त्वपूर्ण ग्रन्थ हो । यी तीन भिन्न धार्मिक परम्पराका ग्रन्थहरूलाई एउटै कवितामा समावेश गरेर कविले नेपालमा रहेको धार्मिक विविधता र सहिष्णुताको सुन्दर चित्रण गरेका छन् । यसरी कविले नेपाललाई बहुधार्मिक सद्भावको प्रतीकका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् ।
(ग) कविताको दोस्रो श्लोकको विषयवस्तु वर्णन गर्नुहोस् ।
'नेपाली हाम्रो श्रम र सिप' कविताको दोस्रो श्लोकले सामाजिक न्याय र समानताको भावना बोकेको छ । यस श्लोकमा कविले नेपाली समाजमा रहेको आर्थिक विषमताप्रति चिन्ता व्यक्त गर्दै एक जना पनि नेपालीले भोकै र नाङ्गै बस्नु नपरोस् भन्ने कामना गरेका छन् । एक जनाले खान नपाउनु भनेको सम्पूर्ण नेपालीले खान नपाए सरह हो भन्ने भावना कवितामा अभिव्यक्त भएको छ । त्यसैले हामी सबै मिलेर खाना नहुनेलाई खाना र लाउन नहुनेलाई लुगाको व्यवस्था गर्न तयार हुनुपर्छ भन्ने मानवीय सन्देश यस श्लोकले दिएको छ । सामूहिक उत्तरदायित्व र परोपकारको यो भावना नै दोस्रो श्लोकको मुख्य विषयवस्तु हो ।
(घ) 'नेपाली हाम्रो श्रम र सिप' कविताको मूल भाव के हो ?
'नेपाली हाम्रो श्रम र सिप' कविता मुकुन्दशरण उपाध्यायद्वारा झ्याउरे छन्दमा रचित राष्ट्रप्रेमको भावना बोकेको कविता हो । यस कविताको मूल भाव नेपालीहरूले आफ्नो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाउनुपर्छ भन्ने रहेको छ । नेपालको भौगोलिक विविधता, प्राकृतिक सौन्दर्य, सांस्कृतिक सम्पदा र धार्मिक सहिष्णुताको चर्चा गर्दै कविले यो धर्ती विश्वमै महान् रहेको बताएका छन् । यस्तो गौरवमय भूमिमा आलस्य र हीनताको भाव त्यागेर सबै मिलेर परिश्रम गर्नुपर्छ भन्ने कुरामा जोड दिइएको छ । सबै नेपालीले गाँस र बासको सुनिश्चितता पाउने अवस्था सिर्जना गर्नुपर्छ । समग्रमा, स्वदेशमै श्रम र सिप लगाएर देशलाई समृद्ध बनाउनुपर्छ भन्नु नै यस कविताको मूल भाव हो ।
७. दिइएका कविताका पङ्क्तिलाई व्याकरणिक क्रम मिलाएर लेख्नुहोस् ।
(क)पूर्वले दियो विश्वकै लागि रहस्य विशाल
उत्तर: विश्वकै लागि रहस्य विशाल पूर्वले दियो ।
(ख)विश्वमै छैन धरती महान् यो देश समान
उत्तर: यो देश समान महान् धरती विश्वमै छैन ।
(ग)नेपाल आमा यो दिव्य आभा जगाऊँ कसरी
उत्तर: नेपाल आमा यो दिव्य आभा कसरी जगाऊँ ।
(घ)आलस्य निद्रा हीनता सारा भगाऊँ कसरी
उत्तर: आलस्य निद्रा हीनता सारा कसरी भगाऊँ ।
८. भाव विस्तार गर्नुहोस् :
(क) नेपाल बाँचे नेपाली हाम्रो गौरव बाँच्ने छ
नेपाली भाषा संस्कृति कला साहित्य साँच्ने छ ।
प्रस्तुत कवितांश कक्षा १० को नेपाली पाठ्यपुस्तकमा सङ्कलित मुकुन्दशरण उपाध्यायद्वारा रचित 'नेपाली हाम्रो श्रम र सिप' कविताबाट साभार गरिएको हो । मुकुन्दशरण उपाध्याय नेपाली साहित्यका राष्ट्रप्रेमी साधक हुन् । नेपालको अस्तित्व नै नेपालीको गौरवको आधार भएको र नेपाल बाँचे मात्र यहाँको भाषा, संस्कृति र साहित्य बाँच्ने सन्दर्भमा यो कवितांश आएको हो । नेपालको अस्तित्वसँग नै नेपालीको पहिचान गाँसिएको हुन्छ भन्ने भाव माथिको पङ्क्तिमा पाइन्छ ।
नेपालको अस्तित्व र नेपालीको गौरव एकअर्कासँग अभिन्न रूपमा जोडिएको छ । नेपाल बाँचेको अवस्थामा मात्र नेपाली जातिको गौरव र पहिचान जीवित रहन्छ । नेपालको भाषा, संस्कृति, कला र साहित्य हाम्रो अमूल्य सम्पदा हुन् जसले विश्वमा हाम्रो छुट्टै पहिचान स्थापित गरेको छ । यदि नेपालको अस्तित्व सङ्कटमा पर्यो भने यी सबै पहिचान धरापमा पर्नेछन् । त्यसैले हामीले नेपाललाई जोगाउन र बचाउन आफ्नो सम्पूर्ण श्रम र सिप यही भूमिमा लगाउनुपर्छ । पहाडका बाँझा जमिनलाई हराभरा बनाउने, तराईका फाँटहरूमा सिँचाइ पुर्याएर अन्नको भण्डार बनाउने जस्ता कार्यहरूबाट नेपाललाई समृद्ध बनाउन सकिन्छ । नेपाल बाँचे मात्र नेपाली भाषा, संस्कृति, कला र साहित्यको संरक्षण र संवर्धन सम्भव हुन्छ भन्ने कुरा कवितांशले स्पष्ट पारेको छ ।
यसरी निष्कर्षमा, नेपाल र नेपालीको सम्बन्ध आमा र सन्तानको जस्तै अतूट छ । नेपालको अस्तित्व नै नेपालीको गौरवको मूल जरो हो । नेपाल बाँचे मात्र यहाँको भाषा, संस्कृति, कला र साहित्य जीवित रहन्छन् र पुस्तौंपुस्तासम्म हस्तान्तरण हुन्छन् । त्यसैले हामी सबैले नेपाललाई बचाउन र समृद्ध बनाउन आआफ्नो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाउनुपर्छ । नेपाल बाँचे नेपालीको गौरव बाँच्नेछ भन्ने भाव यस कवितांशमा अभिव्यक्त भएको पाइन्छ ।
नेपालको अस्तित्व र नेपालीको गौरव एकअर्कासँग अभिन्न रूपमा जोडिएको छ । नेपाल बाँचेको अवस्थामा मात्र नेपाली जातिको गौरव र पहिचान जीवित रहन्छ । नेपालको भाषा, संस्कृति, कला र साहित्य हाम्रो अमूल्य सम्पदा हुन् जसले विश्वमा हाम्रो छुट्टै पहिचान स्थापित गरेको छ । यदि नेपालको अस्तित्व सङ्कटमा पर्यो भने यी सबै पहिचान धरापमा पर्नेछन् । त्यसैले हामीले नेपाललाई जोगाउन र बचाउन आफ्नो सम्पूर्ण श्रम र सिप यही भूमिमा लगाउनुपर्छ । पहाडका बाँझा जमिनलाई हराभरा बनाउने, तराईका फाँटहरूमा सिँचाइ पुर्याएर अन्नको भण्डार बनाउने जस्ता कार्यहरूबाट नेपाललाई समृद्ध बनाउन सकिन्छ । नेपाल बाँचे मात्र नेपाली भाषा, संस्कृति, कला र साहित्यको संरक्षण र संवर्धन सम्भव हुन्छ भन्ने कुरा कवितांशले स्पष्ट पारेको छ ।
यसरी निष्कर्षमा, नेपाल र नेपालीको सम्बन्ध आमा र सन्तानको जस्तै अतूट छ । नेपालको अस्तित्व नै नेपालीको गौरवको मूल जरो हो । नेपाल बाँचे मात्र यहाँको भाषा, संस्कृति, कला र साहित्य जीवित रहन्छन् र पुस्तौंपुस्तासम्म हस्तान्तरण हुन्छन् । त्यसैले हामी सबैले नेपाललाई बचाउन र समृद्ध बनाउन आआफ्नो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाउनुपर्छ । नेपाल बाँचे नेपालीको गौरव बाँच्नेछ भन्ने भाव यस कवितांशमा अभिव्यक्त भएको पाइन्छ ।
(ख) आशिष देऊ एकै र फेरि पसिना बगाऊँ
नेपाली हाम्रो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाऊँ ।
प्रस्तुत कवितांश कक्षा १० को नेपाली पाठ्यपुस्तकमा सङ्कलित मुकुन्दशरण उपाध्यायद्वारा रचित 'नेपाली हाम्रो श्रम र सिप' कविताबाट साभार गरिएको हो । मुकुन्दशरण उपाध्याय नेपाली साहित्यका राष्ट्रप्रेमी साधक हुन् । कविले नेपाल आमासँग आफूले स्वदेशमै श्रम र सिप लगाउन पाऊँ भनेर आशीर्वाद मागेको सन्दर्भमा यो कवितांश आएको हो । नेपालीहरूले आफ्नो श्रम र सिप विदेशमा नभई स्वदेशमै लगाउनुपर्छ भन्ने आशय माथिको हरफमा लुकेको छ ।
कविले नेपाल आमासँग एकै पटक भए पनि आशीर्वाद मागेका छन् कि उनले आफ्नो सम्पूर्ण पसिना स्वदेशकै उन्नतिमा बगाउन पाऊन् । विदेशी भूमिमा गएर श्रम गर्दा त्यसको लाभ अर्कै देशलाई पुग्छ तर स्वदेशमा गरिएको श्रमले आफ्नै मातृभूमिको उत्थान हुन्छ । नेपाल विश्वमै महान् धर्ती हो जहाँ प्राचीनकालदेखि नै वेद, मुन्धुम र धम्मपद जस्ता महान् दर्शनहरूको विकास भएको थियो । यस्तो गौरवमय भूमिमा आफ्नो श्रम र सिप लगाउन पाउनु नै ठुलो सौभाग्य हो । कविले आलस्य, निद्रा र हीनताको भाव त्यागेर राष्ट्र निर्माणमा जुट्ने सङ्कल्प गरेका छन् । पहाडलाई स्वर्ग बनाउने र तराईलाई सिँचाइले हराभरा बनाउने कार्यमा आफ्नो श्रम लगाउन चाहन्छन् । यसरी कविले नेपाल आमासँग आफ्नो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाउन पाउने आशीर्वाद मागेका छन् ।
यसरी निष्कर्षमा, कविको यो प्रार्थना सम्पूर्ण नेपालीको तर्फबाट गरिएको हो । हामी सबैले आफ्नो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाएर देशलाई समृद्ध बनाउनुपर्छ भन्ने सन्देश यस कवितांशले दिएको छ । विदेशको मोह त्यागेर स्वदेशमै केही गर्ने अठोटले मात्र राष्ट्रको उन्नति सम्भव छ । नेपालीको श्रम र सिप स्वदेशमै लगाउन पाऊँ भन्ने भाव यस कवितांशमा व्यक्त भएको पाइन्छ ।
कविले नेपाल आमासँग एकै पटक भए पनि आशीर्वाद मागेका छन् कि उनले आफ्नो सम्पूर्ण पसिना स्वदेशकै उन्नतिमा बगाउन पाऊन् । विदेशी भूमिमा गएर श्रम गर्दा त्यसको लाभ अर्कै देशलाई पुग्छ तर स्वदेशमा गरिएको श्रमले आफ्नै मातृभूमिको उत्थान हुन्छ । नेपाल विश्वमै महान् धर्ती हो जहाँ प्राचीनकालदेखि नै वेद, मुन्धुम र धम्मपद जस्ता महान् दर्शनहरूको विकास भएको थियो । यस्तो गौरवमय भूमिमा आफ्नो श्रम र सिप लगाउन पाउनु नै ठुलो सौभाग्य हो । कविले आलस्य, निद्रा र हीनताको भाव त्यागेर राष्ट्र निर्माणमा जुट्ने सङ्कल्प गरेका छन् । पहाडलाई स्वर्ग बनाउने र तराईलाई सिँचाइले हराभरा बनाउने कार्यमा आफ्नो श्रम लगाउन चाहन्छन् । यसरी कविले नेपाल आमासँग आफ्नो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाउन पाउने आशीर्वाद मागेका छन् ।
यसरी निष्कर्षमा, कविको यो प्रार्थना सम्पूर्ण नेपालीको तर्फबाट गरिएको हो । हामी सबैले आफ्नो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाएर देशलाई समृद्ध बनाउनुपर्छ भन्ने सन्देश यस कवितांशले दिएको छ । विदेशको मोह त्यागेर स्वदेशमै केही गर्ने अठोटले मात्र राष्ट्रको उन्नति सम्भव छ । नेपालीको श्रम र सिप स्वदेशमै लगाउन पाऊँ भन्ने भाव यस कवितांशमा व्यक्त भएको पाइन्छ ।
९. श्रम र सिपलाई स्वदेशमै कसरी उपयोग गर्न सकिन्छ, कविताका आधारमा समीक्षा गर्नुहोस् ।
मुकुन्दशरण उपाध्यायद्वारा रचित 'नेपाली हाम्रो श्रम र सिप' झ्याउरे छन्दमा लेखिएको राष्ट्रिय भावनाले ओतप्रोत कविता हो । यस कवितामा नेपालको यथार्थ अवस्थालाई उजागर गर्दै नेपालीहरूले आफ्नो श्रम र सिप स्वदेशमै लगाउनुपर्छ भन्ने सन्देश दिइएको छ । नेपाललाई बचाउन र समृद्ध बनाउन आफ्नो श्रम र सिप स्वदेशमै खर्च गर्नुपर्छ भन्ने मूल मान्यता यस कविताले बोकेको छ ।
प्रत्येक व्यक्तिसँग कुनै न कुनै प्रकारको क्षमता र सिप हुन्छ । कोहीसँग प्रखर बुद्धि हुन्छ भने कोहीसँग शारीरिक तागत हुन्छ । यी सबै क्षमताको सही उपयोग स्वदेशमै गर्न सकियो भने देशको उन्नति सम्भव छ । नेपालका पहाडी क्षेत्रमा धेरै जमिन बाँझै रहेका छन् । ती जमिनको उपयोग गरी हावापानी सुहाउँदो खेती गर्न सके नेपाल कृषिमा आत्मनिर्भर बन्न सक्छ । पहाडको प्राकृतिक सौन्दर्यलाई पर्यटनसँग जोड्न सके प्रशस्त पर्यटक भित्र्याउन सकिन्छ । तराईका फाँटहरूमा सिँचाइको व्यवस्था मिलाएर वर्षभरि खेती गर्न सके अन्नको भण्डार नै खडा गर्न सकिन्छ । यी सबै कार्यका लागि हाम्रो श्रम र सिपको आवश्यकता पर्छ ।
कविताले आलस्य, निद्रा र हीनताको भाव त्यागेर एकजुट भई अघि बढ्नुपर्ने कुरामा जोड दिएको छ । हामीले आफूसँग भएको सिपलाई आफूअनुकूल क्षेत्रमा लगानी गर्न सक्छौं । पढेलेखेका व्यक्तिले नीति निर्माण र योजना तर्जुमामा योगदान दिन सक्छन् भने शारीरिक रूपमा सबल व्यक्तिले ती योजनालाई मूर्त रूप दिन सक्छन् । कृषि, पर्यटन, उद्योग, शिक्षा, स्वास्थ्य जस्ता हरेक क्षेत्रमा हाम्रो श्रम र सिपको उपयोग गर्न सकिन्छ ।
समग्रमा, यस कविताले नेपालीहरूलाई स्वदेशमै श्रम र सिप लगाउन अभिप्रेरित गरेको छ । विदेशको मोह त्यागेर आफ्नै मातृभूमिको उत्थानमा लाग्नु नै सच्चा देशभक्ति हो भन्ने सन्देश कविताले दिएको छ । हामी सबैले आआफ्नो क्षमता अनुसार देश निर्माणमा योगदान गर्न सके मात्र नेपाल समृद्ध बन्न सक्छ ।
प्रत्येक व्यक्तिसँग कुनै न कुनै प्रकारको क्षमता र सिप हुन्छ । कोहीसँग प्रखर बुद्धि हुन्छ भने कोहीसँग शारीरिक तागत हुन्छ । यी सबै क्षमताको सही उपयोग स्वदेशमै गर्न सकियो भने देशको उन्नति सम्भव छ । नेपालका पहाडी क्षेत्रमा धेरै जमिन बाँझै रहेका छन् । ती जमिनको उपयोग गरी हावापानी सुहाउँदो खेती गर्न सके नेपाल कृषिमा आत्मनिर्भर बन्न सक्छ । पहाडको प्राकृतिक सौन्दर्यलाई पर्यटनसँग जोड्न सके प्रशस्त पर्यटक भित्र्याउन सकिन्छ । तराईका फाँटहरूमा सिँचाइको व्यवस्था मिलाएर वर्षभरि खेती गर्न सके अन्नको भण्डार नै खडा गर्न सकिन्छ । यी सबै कार्यका लागि हाम्रो श्रम र सिपको आवश्यकता पर्छ ।
कविताले आलस्य, निद्रा र हीनताको भाव त्यागेर एकजुट भई अघि बढ्नुपर्ने कुरामा जोड दिएको छ । हामीले आफूसँग भएको सिपलाई आफूअनुकूल क्षेत्रमा लगानी गर्न सक्छौं । पढेलेखेका व्यक्तिले नीति निर्माण र योजना तर्जुमामा योगदान दिन सक्छन् भने शारीरिक रूपमा सबल व्यक्तिले ती योजनालाई मूर्त रूप दिन सक्छन् । कृषि, पर्यटन, उद्योग, शिक्षा, स्वास्थ्य जस्ता हरेक क्षेत्रमा हाम्रो श्रम र सिपको उपयोग गर्न सकिन्छ ।
समग्रमा, यस कविताले नेपालीहरूलाई स्वदेशमै श्रम र सिप लगाउन अभिप्रेरित गरेको छ । विदेशको मोह त्यागेर आफ्नै मातृभूमिको उत्थानमा लाग्नु नै सच्चा देशभक्ति हो भन्ने सन्देश कविताले दिएको छ । हामी सबैले आआफ्नो क्षमता अनुसार देश निर्माणमा योगदान गर्न सके मात्र नेपाल समृद्ध बन्न सक्छ ।
११. कविताका सुरुका चार पङ्क्तिबाट कुनै दुई ओटा बोध प्रश्न निर्माण गरी तिनको उत्तर लेख्नुहोस् ।
(क)नेपालीहरूको गौरव कसरी बाँच्ने छ ?
उत्तर: नेपाल बाँचे नेपालीहरूको गौरव बाँच्ने छ ।
(ख)हाम्रो श्रम र सिप किन स्वदेशमै लगाउनुपर्छ ?
उत्तर: हाम्रो श्रम र सिप देश बलियो बनाउन स्वदेशमै लगाउनुपर्छ ।
१२. दिइएको अनुच्छेद पढ्नुहोस् र सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :
(क) प्रश्नहरू
(अ)बिमा भनेको के हो ?
उत्तर: अनिश्चित जोखिम हस्तान्तरण गरी क्षतिपूर्ति गर्ने माध्यम नै बिमा हो ।
(आ)बिमालाई एक प्रकारको सम्झौता मानिनुको कारण लेख्नुहोस् ।
उत्तर: बिमकलाई आकस्मिक सङ्कट आइपरेमा एक निश्चित रकम क्षतिपूर्ति दिने भनी बिमकले सम्झौता गर्ने भएकाले बिमालाई एक प्रकारको सम्झौता मानिएको हो ।
(इ)सामाजिक बिमाअन्तर्गत के के पर्छन् ?
उत्तर: सामाजिक बिमाअन्तर्गत वृद्धावस्था, आश्रित तथा अशक्तता बिमा, स्वास्थ्य बिमा, बेरोजगारी बिमा, कामदार वा मुआब्जा बिमा, अनिवार्य अस्थायी अशक्तता बिमा आदि पर्छन् ।
(ई)बिमाबाट के के फाइदा हुन्छ ?
उत्तर: बिमाले हानि वा नोक्सानिको क्षतिपूर्ति, कम चिन्ता र त्रास, लगानीयोग्य कोषको स्रोत, क्षति नियन्त्रण तथा रोकथाम, साखको वृद्धि आदिमा फाइदा पुर्याउँछ ।
(ख) भाषिक संरचना र वर्णविन्यास पहिचान गर्नुहोस् :
(अ)अनुच्छेदबाट एक एक ओटा उद्देश्य र विधेय विस्तारक वाक्य पहिचान गर्नुहोस् ।
उद्देश्य विस्तार: अन्य सरकारी बिमाअन्तर्गत उपदान समाप्ति बिमा, सङ्घीय बाढी पहिरो बिमा, सङ्घीय बाली बिमालगायतका थुप्रै कार्यक्रम पर्छन् ।
विधेय विस्तार: बिमालाई जोखिम हस्तान्तरण गर्ने उपायका रूपमा लिइन्छ ।
विधेय विस्तार: बिमालाई जोखिम हस्तान्तरण गर्ने उपायका रूपमा लिइन्छ ।
(आ)अनुच्छेदबाट एउटा जटिल वाक्य पहिचान गरी त्यसलाई सरल वाक्यमा परिवर्तन गर्नुहोस् ।
जटिल वाक्य: बिमा व्यवसायले जीवनमा आइपर्ने खतरा वा विपत्ति रोक्न सक्दैन तर यस्ता विपत्तिबाट हुने आर्थिक क्षतिबाट एक हदसम्म राहत दिन्छ ।
सरल वाक्य: बिमा व्यवसायले जीवनमा आइपर्ने खतरा रोक्न सक्दैन । बिमाले विपत्ति रोक्न सक्दैन । बिमाले विपत्तिबाट हुने आर्थिक क्षतिबाट एक हदसम्म राहत दिन्छ ।
सरल वाक्य: बिमा व्यवसायले जीवनमा आइपर्ने खतरा रोक्न सक्दैन । बिमाले विपत्ति रोक्न सक्दैन । बिमाले विपत्तिबाट हुने आर्थिक क्षतिबाट एक हदसम्म राहत दिन्छ ।
(इ)अनुच्छेदबाट 'श', 'ष' र 'स' प्रयोग भएका एक एक ओटा शब्द टिपोट गरी तिनको अर्थ लेख्नुहोस् ।
उत्तर: अशक्त : कमजोर, कोष : ढुकुटी, सम्पत्ति : धन
सुनाइ र बोलाइ
१. सुनाइ पाठ ८ सुन्नुहोस् र दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस् :
(क)सजीव तत्त्व भन्नाले के बुझिन्छ ?
उत्तर: सजीव तत्त्व भन्नाले सूक्ष्म जीवाणुदेखि ठुला ठुला जनावरका साथै बोटविरुवा जस्ता पृथ्वीका सम्पूर्ण प्राणी तथा वनस्पतिलाई बुझिन्छ ।
(ख)पृथ्वीको वातावरणलाई कति किसिममा विभाजन गरिएको छ ?
उत्तर: पृथ्वीको वातावरणलाई जल, स्थल र वायु गरी प्रमुख तीन किसिमले विभाजन गरिएको छ ।
(ग)महासागरको पानी नुनिलो हुनाको कारण के हो ?
उत्तर: महासागरको पानी नुनिलो हुनाको कारण लवण तत्त्व बढी हुनु हो ।
(घ)वायु पारिस्थितिक प्रणालीको सिर्जना कसरी हुन्छ ?
उत्तर: वायु वातावरणमा चराचुरुङ्गी तथा कीटपतङ्गको वातावरण पर्छ र यिनै वातावरणमा वायु पारिस्थितिक प्रणालीको पनि सिर्जना हुन्छ ।
२. पारिस्थितिक प्रणालीको सन्तुलनका लागि के के कुरामा ध्यान पुर्याउनुपर्छ, सुनाइ पाठ ८ का आधारमा भन्नुहोस् ।
सजीव र उसको वरपरको वातावरण वा निर्जीव तत्त्वबिच हुने अदृश्य वा अप्रत्यक्ष किसिमको घनिष्ट अन्तरसम्बन्धलाई पारिस्थितिक प्रणाली भनिन्छ । जलीय पारिस्थितिक प्रणाली, वायु पारिस्थितिक प्रणाली र स्थलीय पारिस्थितिक प्रणाली गरी पारिस्थितिक प्रणाली तीन किसिमका छन् । पारिस्थितिक प्रणाली सन्तुलनका लागि हामीले जल, वायु तथा स्थल तीनै क्षेत्रको स्वच्छतामा ख्याल गर्नु पर्दछ । स्वच्छ वातावरण भयो भने पारिस्थितिक प्रणाली सन्तुलित हुन्छ ।